Polskie Porozumienie Niepodległościowe: program dla Polski po komunizmie

Polskie Porozumienie Niepodległościowe (PPN) nie organizowało manifestacji i nie tworzyło jawnych struktur. Jego działalność polegała na przygotowywaniu analiz, dokumentów i tekstów programowych o przyszłości państwa po odejściu od komunizmu.

Od tekstu do organizacji

Pomysłodawcą PPN był historyk literatury Zdzisław Najder, związany z warszawskim środowiskiem inteligencji. W 1975 r. w paryskiej „Kulturze” opublikował pod pseudonimem „Marian Kowalski” tekst „O potrzebie programu”, w którym dowodził, że opozycja potrzebuje wizji przyszłości, a nie tylko krytyki władz. Rok później idea przybrała formę organizacyjną.

W maju 1976 r. londyński „Dziennik Polski” opublikował 26-punktowy „Program Polskiego Porozumienia Niepodległościowego”. Dokument był podpisany nazwą organizacji, bez nazwisk autorów. Opisywał kryzys obejmujący gospodarkę, prawa obywatelskie, kulturę i naukę oraz podporządkowanie państwa interesom Związku Radzieckiego.

Suwerenność i demokracja

Najważniejsza część programu dotyczyła zasad przyszłego ustroju. W jej centrum znalazła się suwerenność Polski połączona z demokratycznym systemem politycznym. Autorzy postulowali m.in. przywrócenie swobód obywatelskich, wolność słowa, prawo do dobrowolnego zrzeszania się i swobodne podróżowanie. Nie przedstawiali szczegółowych projektów ustaw ani konstytucji, lecz wyznaczali kierunek zmian.

Konspiracja intelektualna

PPN działało w konspiracji, ale bez rozbudowanej struktury, szczebli kierowniczych i masowej rekrutacji. W jego pracach uczestniczyło około 60 osób o różnych poglądach i doświadczeniach, wśród nich naukowcy, pisarze i publicyści. Jako współpracowników wymieniano m.in. Władysława Bartoszewskiego, Stanisława Lema i Tadeusza Mazowieckiego, jednak nie wszyscy byli członkami w sensie organizacji politycznej.

Od stycznia 1978 r. jako „mężowie zaufania” PPN przedstawiano emigracyjnych działaczy: Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Leszka Kołakowskiego i Jerzego Lerskiego. Pod koniec tego roku dołączyła do nich Maria Winowska. Miało to uwiarygodnić anonimowe teksty.

Do grudnia 1981 r. opublikowano 46 opracowań dotyczących spraw politycznych, społecznych, gospodarczych i historycznych. Wraz z narodzinami „Solidarności” poruszane przez PPN tematy zaczęły być omawiane publicznie.