„Vabank” w stanie wojennym: jak komedia Machulskiego trafiła do kin po 13 grudnia 1981

Od premiery „Vabanku” minęło 45 lat. Serwis WP Film przypomina, w jakich okolicznościach film Juliusza Machulskiego trafił na ekrany i dlaczego stał się jednym z najpopularniejszych polskich tytułów.

Kina bez filmów

13 grudnia 1981 roku władze PRL wprowadziły w Polsce stan wojenny. Instytucje kultury zamknięto, a kina wznowiły działalność w pierwszych tygodniach 1982 roku. Według WP Film otwarcie ich miało odwrócić uwagę Polaków od polityki, „Solidarności” i trudnej codzienności.

Pojawił się jednak kłopot z repertuarem. Większość krajowych filmów nie przeszła partyjnej kolaudacji i trafiła „na półkę”. Nowych produkcji nie było, bo polscy artyści w proteście przeciw juncie, represjom i cenzurze zbojkotowali reżimowe media. Władze musiały więc sprowadzać więcej rozrywkowych filmów spoza krajów socjalistycznych. Miały też jedną gotową polską produkcję, ukończoną jeszcze przed stanem wojennym: właśnie „Vabank”.

Skąd się wziął film

Juliusz Machulski miał 22 lata, gdy napisał scenariusz, i nie był jeszcze uznanym reżyserem. Szukał inspiracji w kinie amerykańskim, co nie wszędzie było mile widziane. Autor tekstu porównuje „Vabank” do oscarowego „Żądła” George’a Roya Hilla z Paulem Newmanem i Robertem Redfordem. Obu filmom bliska jest inteligentna rozrywka oparta na precyzyjnie zaplanowanym oszustwie, bez nadmiaru przemocy.

Droga do realizacji nie była prosta. Machulski wspominał w książce „3174 filmy mojego życia”, że Andrzej Wajda nie chciał, by debiutował, bo uważał go za niegotowego. Po wielu perturbacjach scenariusz, zatytułowany wtedy „Kwinto”, skierowano do produkcji. Reżyser nie planował zresztą komedii. Chciał nakręcić kryminał z dobrze skonstruowaną intrygą, a humor pojawił się podczas pracy nad dialogami i relacjami bohaterów.

Premiera i przebój

Według WP Film „Vabank” zaprezentowano pierwszym widzom i krytykom pod koniec 1981 roku na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni. Do kin trafił kilka miesięcy po wprowadzeniu stanu wojennego. Film stał się wielkim przebojem, a Machulski na wiele lat został najbardziej kasowym reżyserem polskiego kina. Film do dziś słynie z cytatów i scen.

Nie wszyscy w środowisku byli zachwyceni jego sukcesem. Machulski opisuje w książce, że przewodniczący jury w Gdyni Kazimierz Kutz miał do niego żal o popularność pierwszych filmów i nazywał go „wunderkindem stanu wojennego”.

Sam reżyser mówi w materiale WP Film: „Ludzie chcieli uciec od codzienności i ten film im to dał”.

Co to oznacza dla Polaków w UK

To tekst historyczny i bezpośrednich skutków dla mieszkańców UK nie ma. Dla osób, które chcą poznać klasykę polskiego kina albo pokazać ją dzieciom wychowanym w Wielkiej Brytanii, „Vabank” pozostaje jednym z kultowych tytułów. Źródło nie podaje, gdzie film można dziś obejrzeć w UK.