Prawa pracownika w UK — co Ci się należy

W skrócie

• Od kwietnia 2026 stawka National Living Wage dla osób od 21. roku życia to £12,71 za godzinę. Niższe stawki obowiązują młodszych pracowników i praktykantów.
• Masz prawo do payslipu najpóźniej w dniu wypłaty, do pisemnych warunków zatrudnienia i do 5,6 tygodnia płatnego urlopu rocznie (w przeliczeniu na Twój wymiar pracy).
• Od 6 kwietnia 2026 zasiłek chorobowy (Statutory Sick Pay) przysługuje od pierwszego dnia choroby, bez progu zarobków.
• Gdy pracodawca nie płaci, możesz zadzwonić do Acas (0300 123 1100, w tym po polsku przez bezpłatne tłumaczenie) albo zgłosić sprawę do HMRC.
• Część zmian z Employment Rights Act już działa, a część dopiero nadejdzie, np. krótszy okres do ochrony przed niesłusznym zwolnieniem od 1 stycznia 2027.

Płaca minimalna

Płaca minimalna zależy od wieku. Stawki od 1 kwietnia 2026 (stan na październik 2026, sprawdź aktualną wartość: GOV.UK):

• 21 lat i więcej (National Living Wage): £12,71 za godzinę
• 18–20 lat: £10,85
• poniżej 18 lat: £8,00
• praktykant (apprentice): £8,00

Stawka praktykanta dotyczy osób poniżej 19 lat oraz osób starszych w pierwszym roku praktyki. Potem obowiązuje stawka właściwa dla wieku.

Płaca minimalna dotyczy wszystkich przepracowanych godzin, także tych, których nie wpisano do grafiku. Jeśli podejrzewasz, że dostajesz mniej, policz swoją stawkę na podstawie payslipów i godzin pracy.

Payslip, czyli pasek wypłaty

Pracodawca musi dać payslip w dniu wypłaty lub wcześniej. Zgodnie z GOV.UK musi on pokazywać:

• zarobki przed i po potrąceniach,
• potrącenia zmienne w każdym okresie rozliczeniowym, np. podatek i składkę National Insurance,
• liczbę przepracowanych godzin, jeśli wynagrodzenie zależy od czasu pracy.

Potrącenia stałe (np. spłata pożyczki na bilet) muszą być wyjaśnione na payslipie albo w osobnym piśmie. Payslip należy się pracownikom (employees) i osobom z grupy „workers”. Nie dotyczy prawdziwych freelancerów i kontraktorów.

Zachowuj payslipy. Przydadzą się przy wynajmie, kredycie, sprawdzaniu tax code i sporach o wypłatę.

Umowa i written statement

Umowa o pracę nie musi być spisana: powstaje w momencie przyjęcia oferty. Pracodawca ma jednak obowiązek dać Ci pisemne warunki (written statement of employment particulars):

• w pierwszym dniu pracy: dane stron, opis stanowiska, data rozpoczęcia, wysokość i częstotliwość wypłat, godziny i dni pracy, wymiar urlopu, miejsce pracy, okres próbny, inne świadczenia i obowiązkowe szkolenia,
• w ciągu 2 miesięcy: m.in. informacje o emeryturze, układach zbiorowych, procedurach dyscyplinarnych i skargowych,
• zmiany w warunkach: w ciągu miesiąca od ich wprowadzenia.

Zasady dotyczące zasiłku chorobowego, innych płatnych urlopów i okresów wypowiedzenia też muszą być podane od pierwszego dnia, ale mogą być w osobnym dokumencie, do którego masz dostęp.

Czas pracy i odpoczynek

• Średnio nie możesz pracować więcej niż 48 godzin tygodniowo, zwykle liczone w okresie 17 tygodni. Osoby poniżej 18 lat: maks. 8 godzin dziennie i 40 tygodniowo.
• Możesz dobrowolnie zrezygnować z limitu (opt-out), ale tylko pisemnie i jeśli masz co najmniej 18 lat. Odmowa podpisania nie może być powodem zwolnienia ani gorszego traktowania. Opt-out możesz cofnąć, zachowując co najmniej 7 dni okresu wypowiedzenia tej zgody (umowa może przewidywać do 3 miesięcy).
• Część zawodów ma wyjątki (np. transport drogowy, służby ratunkowe, praca morska).
• Przy pracy dłuższej niż 6 godzin należy Ci się nieprzerwana przerwa 20 minut, między dniami pracy 11 godzin odpoczynku, a co tydzień 24 godziny wolnego (albo 48 godzin co dwa tygodnie).

Urlop

Prawie każdy pracownik i „worker”, także agencyjny i na nieregularnych godzinach, ma prawo do 5,6 tygodnia płatnego urlopu rocznie, maksymalnie 28 dni. Dni wolne od pracy państwowe (bank holidays) pracodawca może wliczyć do tego wymiaru, ale nie musi.

• Niepełny etat o stałych godzinach: 5,6 tygodnia w przeliczeniu na Twój tydzień pracy. Przy 3 dniach w tygodniu to co najmniej 16,8 dnia.
• Nieregularne godziny i praca sezonowa (irregular hours, part-year): urlop narasta jako 12,07% godzin przepracowanych w danym okresie rozliczeniowym. Przykład z GOV.UK: 30 godzin w tygodniu daje ok. 3,62 godziny urlopu, zaokrąglane w górę do 4. Ta metoda jest obowiązkowa dla lat urlopowych rozpoczętych po 31 marca 2024.
• Pracodawca może dać więcej niż minimum ustawowe.

Przed odejściem z pracy sprawdź na GOV.UK zasady dotyczące niewykorzystanego urlopu.

Zasiłek chorobowy (SSP)

Statutory Sick Pay płaci pracodawca. Od 6 kwietnia 2026 (zmiana z Employment Rights Act) zniesiono dolny próg zarobków (Lower Earnings Limit) oraz okres karencji, czyli dni bez zasiłku na początku choroby.

• Stawka: £123,25 tygodniowo albo 80% Twoich przeciętnych tygodniowych zarobków, w zależności od tego, co niższe (stan na październik 2026, sprawdź aktualną wartość: GOV.UK).
• Płatny maksymalnie przez 28 tygodni, za pełne dni, które normalnie przepracowałbyś.
• Musisz być zatrudniony jako pracownik (employee), pracować dla pracodawcy i być niezdolny do pracy co najmniej jeden pełny dzień roboczy.
• Chorobę zgłaszasz w terminie wyznaczonym przez pracodawcę (jeśli go nie ma: w ciągu 7 dni). Po ponad 7 dniach z rzędu potrzebny jest fit note od lekarza, choć pracodawca może przyjąć inne dowody.

Pracodawca może mieć własny, korzystniejszy system chorobowy. Spór o status (employee czy worker) wyjaśnij z Acas.

Zero-hours i agencje pracy

Umowa zero-hours nie gwarantuje godzin, ale nadal masz ustawowe prawa: płacę minimalną, urlop i inne. Pracodawca nie może zakazać Ci pracy gdzie indziej (zakaz klauzul wyłączności w umowach zero-hours). Planowane nowe prawa, czyli gwarantowane godziny, rozsądne wyprzedzenie przy zmianie grafiku i płatność za odwołane zmiany, nie obowiązują jeszcze. Rząd wskazuje 2027 rok, a terminy mają zostać doprecyzowane.

Praca przez agencję:

• Od pierwszego dnia masz prawa „workera” i dostęp do wspólnych udogodnień (stołówka, parking, transport).
• Po 12 tygodniach u tego samego użytkownika (hirer) masz równe traktowanie, w tym takie samo wynagrodzenie jak etatowy pracownik na tym samym stanowisku, automatyczny zapis do programu emerytalnego i płatny urlop. Liczenie 12 tygodni zatrzymuje się m.in. na czas urlopu, zwolnienia chorobowego (do 28 tygodni) i przerw do 6 tygodni. Zaczyna się od nowa po zmianie pracy, po dłuższej przerwie w tym samym miejscu albo po przejściu na znacząco inne stanowisko.
• Agencja musi dać Ci pisemne warunki i dokument z kluczowymi informacjami (key information document) o płacy i potrąceniach przed ofertą pracy.
• Agencja nie może odmówić wypłaty tylko dlatego, że klient jest niezadowolony z Twojej pracy.

Regulacja firm umbrella jest zapowiedziana na 2027 rok bez konkretnej daty.

Zwolnienie i wypowiedzenie

Ustawowy minimalny okres wypowiedzenia ze strony pracodawcy: po miesiącu pracy tydzień, od 2 do 12 lat tydzień za każdy rok, od 12 lat 12 tygodni. Umowa może przewidywać więcej. Pracownik odchodzący po co najmniej miesiącu pracy musi dać co najmniej tydzień wypowiedzenia (lub dłużej, jeśli tak mówi umowa). Przy ciężkim naruszeniu obowiązków (gross misconduct) wypowiedzenie nie przysługuje.

Ochrona przed niesłusznym zwolnieniem (unfair dismissal) wymaga zwykle 2 lat stażu (dla zwolnień ze skutkiem przed 1 stycznia 2027). Dla zwolnień ze skutkiem od 1 stycznia 2027 wymagany staż skraca się do 6 miesięcy, a limit odszkodowania zostaje zniesiony. GOV.UK wymienia powody, które zwykle czynią zwolnienie niesłusznym, np. wniosek o elastyczny czas pracy, członkostwo w związku zawodowym, korzystanie z urlopu macierzyńskiego, ojcowskiego lub adopcyjnego, sygnalizowanie nieprawidłowości. Czy w Twoim przypadku potrzebny jest staż, sprawdź w Acas.

Terminy na skargę do sądu pracy (employment tribunal) wydłużono: dla sytuacji od 1 października 2026 to 6 miesięcy minus 1 dzień (wcześniej zwykle 3 miesiące minus 1 dzień; dla kilku rodzajów roszczeń, np. odpraw czy equal pay, już 6 miesięcy minus 1 dzień; w Szkocji dla sporów o naruszenie umowy nowy termin obowiązuje od 9 listopada 2026). Zgłoszenie do Acas w terminie wstrzymuje bieg czasu.

Employment Rights Act: co już działa, co dopiero będzie

Już obowiązuje (wg harmonogramu GOV.UK z 14 października 2026):

• 6 kwietnia 2026: SSP od pierwszego dnia, bez progu zarobków; urlop ojcowski (paternity leave) i bezpłatny urlop rodzicielski od pierwszego dnia pracy; mocniejsza ochrona osób zgłaszających molestowanie seksualne.
• 7 kwietnia 2026: powstała Fair Work Agency, urząd egzekwujący prawa pracownicze.
• 1 października 2026: 6 miesięcy na skargę do tribunalu.

Kolejne zmiany (z datami):

• Od 30 października 2026: pracodawca musi podejmować „wszelkie rozsądne kroki” (all reasonable steps), aby zapobiegać molestowaniu seksualnemu pracowników.
• Od 1 stycznia 2027: unfair dismissal po 6 miesiącach stażu (dla zwolnień ze skutkiem od tej daty).
• Styczeń 2027 (dokładna data nie została jeszcze podana): ochrona przed „fire and rehire”.
• 2027 (bez dokładnej daty): gwarantowane godziny, regulacja umbrella, rozszerzone urlopy żałobne.

Wszystkie przyszłe daty mogą się jeszcze zmienić.

Gdy pracodawca nie płaci

1. Porozmawiaj z pracodawcą i poproś pisemnie o ewidencję godzin i wypłat. Zachowaj payslipy, grafiki, wiadomości.
2. Zadzwoń do Acas: 0300 123 1100, pon.–pt. 8:00–18:00, bezpłatne tłumaczenie w ponad 100 językach (porada jest bezpłatna, koszt połączenia zależy od operatora).
3. Zgłoś do HMRC niedopłatę płacy minimalnej przez formularz „Complain about pay and work rights” na GOV.UK. Możesz to zrobić, nawet gdy już tam nie pracujesz, i poprosić, by nie ujawniano pracodawcy Twojej tożsamości. Nie da się tego zrobić, jeśli sprawa już trafiła do tribunalu. Jeśli HMRC stwierdzi niedopłatę, pracodawca musi wyrównać pieniądze i może zapłacić karę.
4. Early conciliation w Acas to obowiązkowy krok przed większością skarg do tribunalu. Trwa do 12 tygodni, a na końcu dostajesz certyfikat z numerem do formularza ET1.
5. Poważne wykorzystywanie lub podejrzenie niewolnictwa: Fair Work Agency — najszybciej przez formularz online lub e-mail (contact@fairworkagency.gov.uk); telefon 0800 432 0804 (pon.–pt. 9:00–17:00) może oznaczać dłuższe oczekiwanie. W bezpośrednim niebezpieczeństwie dzwoń na 999.

Gdzie szukać pomocy

• Acas — helpline (0300 123 1100): bezpłatne, poufne porady o prawach pracownika i płacy.
• HMRC — skarga na płacę minimalną.
• Fair Work Agency.
• Citizens Advice — poradnictwo lokalne.
• Plan to Make Work Pay — harmonogram zmian.

Ten poradnik ma charakter ogólny i nie zastępuje indywidualnej porady. W sprawach spornych skontaktuj się z Acas lub Citizens Advice.