Oszustwa w UK: jak rozpoznać scam i gdzie go zgłosić

W skrócie

• Oszuści podszywają się pod HMRC, DVLA, firmy kurierskie, banki, policję i członków rodziny. Wspólny mianownik to presja czasu i prośba o pieniądze, kod lub dane.
• Prośba o przelanie pieniędzy na „bezpieczne konto” (safe account) albo o podanie jednorazowego kodu to typowy sygnał oszustwa. Rozłącz się i zadzwoń do banku pod 159 albo na numer z karty.
• Podejrzane SMS-y przekazuj bezpłatnie na 7726, e-maile na report@phishing.gov.uk.
• Jeśli straciłeś pieniądze, od razu dzwoń do swojego banku, a potem zgłoś sprawę do Report Fraud (dawniej Action Fraud; tel. 0300 123 2040) w Anglii, Walii i Irlandii Północnej lub do Police Scotland pod 101 w Szkocji.
• Ofiary oszustw przy przelewach w UK mogą dostać od banku zwrot do 85 000 £; zgłoś się w ciągu 13 miesięcy (stan na październik 2026).
• Ten poradnik to ogólna informacja, a nie porada prawna ani finansowa.

Jak rozpoznać oszustwo

Kampania Take Five to Stop Fraud streszcza ochronę w trzech krokach (Stop. Challenge. Protect.):

1. Stop – zanim oddasz pieniądze lub informacje, zatrzymaj się i pomyśl.
2. Challenge – zapytaj siebie, czy to może być fałszywka. Każdą prośbę możesz odrzucić; tylko przestępcy próbują Cię pospieszyć lub wywołać panikę.
3. Protect – jeśli podejrzewasz, że padłeś ofiarą oszustwa, natychmiast skontaktuj się z bankiem.

Sygnały ostrzegawcze, które pojawiają się niemal w każdym scamie:

• nieoczekiwany kontakt (SMS, telefon, e-mail, wiadomość na portalu) i ponaglanie („dziś”, „w ciągu godziny”),
• prośba o jednorazowy kod (one-time passcode), hasło lub PIN,
• prośba o przelew na nowe konto, zakup kart podarunkowych lub kryptowalut,
• oferta zbyt dobra, żeby była prawdziwa, albo prośba o zachowanie sprawy w tajemnicy,
• link w wiadomości zamiast prośby, żebyś sam wszedł na oficjalną stronę.

Zasada, która chroni najlepiej: sprawdzaj kontakt danymi, które znalazłeś sam (numer z karty, oficjalna strona), a nie tymi z wiadomości.

Fałszywe SMS-y, e-maile i telefony „od instytucji”

Najczęstsze wiadomości dotyczą rzekomego zwrotu podatku, zaległej opłaty, niedoręczonej paczki (np. z dopłatą za ponowne doręczenie) albo zablokowanego konta. Co mówią same instytucje:

• HMRC nie wysyła SMS-ów o zwrocie podatku (tax rebate) i nie prosi SMS-em o dane osobowe ani płatnicze. E-mail o zwrocie lub z prośbą o dane może przyjść tylko z adresu kończącego się na hmrc.gov.uk. Podejrzane e-maile przekaż na phishing@hmrc.gov.uk, SMS-y na 60599 (według stawki Twojej sieci), a telefony zgłoś formularzem na GOV.UK.
• DVLA nigdy nie prosi o dane konta bankowego ani o potwierdzenie danych płatniczych. Zwrot podatku drogowego (vehicle tax) jest wypłacany automatycznie, nigdy przez e-mail z linkiem. Oficjalne usługi DVLA są tylko na GOV.UK; inne strony mogą pobierać zawyżone opłaty albo być fałszywe.
• Firmy kurierskie i NHS – nie klikaj w link z niezamówionej wiadomości. Wejdź samodzielnie na oficjalną stronę albo do aplikacji i sprawdź tam.

Nie odpowiadaj na podejrzane SMS-y i nie klikaj linków. SMS przekaż na 7726 (bezpłatnie), a operator może zablokować nadawcę (NCSC). E-mail przekaż na report@phishing.gov.uk.

„Bezpieczne konto” i inne oszustwa przy przelewach

Najwięcej pieniędzy ludzie tracą, gdy sami zlecają przelew, bo ktoś ich przekonał (authorised push payment, APP fraud). Typowy scenariusz: dzwoni „dział bezpieczeństwa banku” albo „policja”, mówi, że Twoje konto jest zagrożone, i prosi o przeniesienie pieniędzy na „bezpieczne konto” albo o podanie kodu z SMS-a. Numer na wyświetlaczu może wyglądać prawdziwie.

Co robić:

1. Rozłącz się. Nie podawaj kodów, nie instaluj aplikacji, o które prosi rozmówca.
2. Zadzwoń pod 159. Ten numer łączy z Twoim bankiem i według Stop Scams UK nie da się go podrobić. Obsługuje klientów ponad 99% rachunków bieżących w UK, m.in. Barclays, HSBC, Lloyds, Monzo, Nationwide, NatWest, Revolut, Santander i Starling (pełna lista).
3. Jeśli 159 nie działa z Twoim bankiem, zadzwoń na numer z odwrotu karty.

Take Five wymienia prośbę o przelew na nowe lub „bezpieczne” konto oraz o jednorazowy kod jako typowe sygnały oszustwa.

Wynajem i fałszywe oferty pracy

Wynajem. Citizens Advice radzi: nie płać żadnych pieniędzy, dopóki nie zobaczysz nieruchomości, bo oferta może być oszustwem. Zanim zapłacisz, weź imię, nazwisko i dane kontaktowe wynajmującego lub agenta, a przy każdej płatności poproś o pokwitowanie (Citizens Advice). Uważaj na „właściciela za granicą”, który chce depozytu przed oglądaniem i obiecuje wysłać klucze.

Praca. Agencja pośrednictwa pracy (recruitment agency) nie może pobierać opłaty za znalezienie lub szukanie Ci pracy. Może oferować płatne usługi dodatkowe (np. pomoc z CV, szkolenie, transport), ale musi podać pisemnie opłatę i warunki, nie może uzależniać pracy od skorzystania z nich, a Ty możesz z nich zrezygnować bez kary (5 dni roboczych wypowiedzenia, przy zakwaterowaniu 10). Gdy agencja niesłusznie pobrała opłatę, możesz złożyć skargę przez Acas (GOV.UK). Agencje modelingowe i artystyczne mają odrębne zasady.

Ostrożność zachowaj też, gdy praca jest oferowana bez rozmowy, z wynagrodzeniem dużo wyższym niż rynkowe, a kontakt odbywa się wyłącznie przez komunikator lub prywatny adres e-mail.

Inwestycje, kryptowaluty i oszustwa „na miłość”

Inwestycje. Financial Conduct Authority (FCA) ostrzega przed nieoczekiwanymi propozycjami, presją na szybką decyzję i obietnicą wysokich zysków. Zanim cokolwiek wpłacisz:

• sprawdź firmę w rejestrze FCA (Firm Checker) i na FCA Warning List,
• używaj tylko danych kontaktowych z rejestru FCA, bo oszuści tworzą „klony” prawdziwych firm,
• odrzuć oferty „odzyskania” wcześniej straconych pieniędzy za opłatą (recovery scams),
• w razie wątpliwości zadzwoń do FCA: 0800 111 6768 (ScamSmart).

Oszustwa z inwestycjami w kryptowaluty (cryptoassets) FCA wymienia wśród częstych rodzajów scamów.

Oszustwa „na miłość” (romance scams). Ktoś poznany w sieci przez tygodnie buduje relację, a potem pojawia się nagły „kryzys”: leczenie, bilet, zablokowane pieniądze. Nie wysyłaj pieniędzy ani danych bankowych komuś, kogo znasz tylko z internetu, nawet jeśli historia brzmi przekonująco. Zachowaj korespondencję i zgłoś profil platformie.

WhatsApp: „Hi Mum” i przejęcie konta

Wiadomość z nieznanego numeru: „Cześć mamo, zgubiłem telefon, to mój nowy numer”, a chwilę później prośba o pilny przelew, często na konto „kolegi”. Według Which? oszuści chcą, żebyś działał w panice.

• Nie odpowiadaj na wiadomość. Zadzwoń do bliskiej osoby na numer, który już znasz.
• Możesz z rodziną ustalić wcześniej hasło na sytuacje awaryjne.
• Nigdy nikomu nie podawaj sześciocyfrowego kodu weryfikacyjnego WhatsApp – oszust może w ten sposób przejąć Twoje konto.
• Włącz weryfikację dwuetapową w ustawieniach konta (Account > Two-step verification) i ustaw sześciocyfrowy PIN.
• Podejrzany czat zablokuj i zgłoś w aplikacji (Block and report) (Which?).

Wiadomości po polsku i polski numer

Oszuści piszą także po polsku. Jeśli fałszywy SMS przyszedł na polską kartę SIM, możesz go przekazać do CERT Polska na numer 8080. Przekaż całą wiadomość w oryginalnej formie, bez wycinania linku. W Polsce zgłoszenie jest bezpłatne, za granicą płacisz według taryfy operatora. Podejrzane e-maile i strony zgłosisz na incydent.cert.pl lub na adres cert@cert.pl (gov.pl). Wiadomości, które przyszły na brytyjski numer, zgłaszaj na 7726.

Jak zgłosić oszustwo

• SMS – przekaż na 7726. E-mail – przekaż na report@phishing.gov.uk. Zgłoszenie do NCSC nie jest zawiadomieniem o przestępstwie.
• Straciłeś pieniądze lub ktoś przejął Twoje konto – w Anglii, Walii i Irlandii Północnej zgłoś to do Report Fraud online lub pod 0300 123 2040 (pon.–pt. 8:00–20:00 według Citizens Advice). Report Fraud zastąpił Action Fraud 4 grudnia 2025; numer telefonu się nie zmienił. W Szkocji dzwoń do Police Scotland pod 101.
• Citizens Advice radzi dzwonić pod 101, gdy oszust działa w Twojej okolicy albo wysłałeś pieniądze w ciągu ostatnich 24 godzin, a pod 999, gdy czujesz się zagrożony.
• Oszustwa inwestycyjne, kryptowalutowe, ubezpieczeniowe i emerytalne zgłoś także do FCA, fałszywe reklamy do Advertising Standards Authority.
• Zapisz dane kontaktowe oszusta, co mu przekazałeś i jak zapłaciłeś; przyda się to bankowi i policji (Citizens Advice).

Już zapłaciłeś? Zwrot pieniędzy przez bank

1. Natychmiast zadzwoń do swojego banku (159 lub numer z karty) i powiedz, że to oszustwo. Zmień hasła, jeśli je podałeś.
2. Zgłoś sprawę na policję (Report Fraud lub Police Scotland) albo zgódź się, żeby bank zrobił to za Ciebie.
3. Odpowiadaj szybko na pytania banku, ale najpierw sprawdź, czy to naprawdę bank.

Zasady zwrotu przy oszustwach APP (stan na październik 2026, według Payment Systems Regulator):

• dotyczą przelewów w UK przez Faster Payments lub CHAPS wykonanych od 7 października 2024 przez osoby prywatne, mikroprzedsiębiorstwa i organizacje charytatywne,
• zwrot do 85 000 £ na roszczenie; bank może zapłacić więcej,
• zgłoś się w ciągu 13 miesięcy od płatności, ale najlepiej od razu,
• bank może potrącić udział własny (excess) do 100 £, ale nie u osób w trudnej sytuacji (vulnerable),
• zwykle masz dostać pieniądze w ciągu 5 dni roboczych; bank może wstrzymać bieg terminu, by zebrać informacje, ale musi zdecydować w ciągu 35 dni roboczych,
• zwrotu nie dostaniesz, jeśli brałeś udział w oszustwie lub wykazałeś rażące niedbalstwo (gross negligence); PSR podkreśla, że to wysoki próg,
• nie są objęte: płatności kartą, gotówką i czekiem (mają własne zasady ochrony), transakcje, których nie autoryzowałeś (np. użycie skradzionej karty), spory cywilne oraz konta w credit unions.

Nie zgadzasz się z decyzją banku? Możesz bezpłatnie złożyć skargę do Financial Ombudsman Service; jego limit odszkodowania to 430 000 £.

Gdzie szukać pomocy

• Twój bank – 159 lub numer z karty, gdy chodzi o pieniądze.
• Report Fraud – 0300 123 2040 (Anglia, Walia, Irlandia Północna); Police Scotland – 101; 999 w sytuacji zagrożenia.
• Citizens Advice consumer helpline – 0808 223 1133, po walijsku 0808 223 1144, pon.–pt. 9:00–17:00, bezpłatnie z komórki i stacjonarnego (Citizens Advice).
• FCA – 0800 111 6768, sprawdzanie firm inwestycyjnych.
• Take Five – porady, jak rozpoznać oszustwo.
• CERT Polska – SMS-y na polski numer: 8080, zgłoszenia online: incydent.cert.pl.